Fonologische problemen en lezen

Fonologische problemen en lezen

Fonologische problemen en lezen

Je hebt het vast wel eens meegemaakt. Je krijgt een leerling in de klas die moeilijk verstaanbaar is.
De leerling vervangt veel klanken of spreekt ze anders uit. Vaak is deze leerling al wel in contact gekomen met een logopedist die een compleet behandeltraject met het kind is aangegaan.  Maar wat voor onderwijsbehoefte heeft dit kind ?
Wellicht is er al een vermoeden van TOS of een TOS vastgesteld.
Wat vraagt dit dan van jou als leerkracht, en waar moet je op letten in de kleutergroep en daarna?

Kinderen met een diagnose TOS hebben problemen op één of meer taaldomeinen, zoals fonologie, woordvinding en semantiek, syntaxis, pragmatiek of vertelvaardigheid.
Bij 5-7% van de kinderen tot 12 jaar verloopt de taalontwikkeling niet vanzelf en kan er een (vermoeden van) TOS ontstaan. Sommige kinderen hebben problemen met begrijpen en produceren van taal, terwijl andere kinderen vooral problemen hebben met taalproductie. Jonge kinderen die problemen hebben in de taalproductie spreken niet altijd verstaanbaar.

Bron: VHZ online 15-10-2020

Lees voor meer achtergrondinformatie ook zeker de de onderstaande artikelen.

Fonologische opslag

Een geheugenmodel om inzichtelijk te maken hoe auditieve input leidt naar het verwerven van fonologische informatie is de fonologische lus.

(Baddeley, A. (2000). The episodic buffer: A new component of working memory? Trends in Cognitive Sciences, 4(11), 417-423. )

Klanken en woorden leren gebeurt vaak terloops oftewel per ongeluk.
Ten eerste in het kortetermijngeheugen, oftewel de fonologische opslag. Gedacht wordt echter dat terloops aangeboden auditieve informatie slechts enkele seconden blijft hangen als er niet actief iets mee gedaan wordt. Gelukkig  gaan kinderen vanaf een jaar of 7 het tweede cognitieve mechanisme inzetten, het articulatorisch repetitieproces oftewel het herhalingsmechanisme. Ze gaan het woord actief hardop of innerlijk herhalen. Dit is bedoeld om informatie langer vast te houden. 

Kinderen met gehoorverlies of een taalontwikkelingsstoornis doen dit echter niet vanzelfsprekend.
Zij leren hierdoor minder makkelijk ‘per ongeluk’ woorden. Waarom is dat denk jij?

Bij Slechthorende leerlingen

Waarom werkt dit niet vanzelfsprekend bij slechthorende kinderen?
Ten eerste, omdat slechthorende kinderen door hun verstoorde auditieve input onderontwikkelde fonologische vaardigheden kunnen hebben.
Hierdoor kan het zijn dat het herhalingsmechanisme minder of minder efficiënt functioneert.
Vanwege de auditieve beperkingen gaat inspanning verloren aan het verstaan, ze moeten de hele dag energie stoppen in het goed luisteren naar alles om hen heen. waardoor minder aandacht kan gaan naar opslag in het auditieve werkgeheugen.
Dit heeft tot gevolg dat verbaal aangeboden informatie minder goed kan worden vastgehouden en daardoor minder optimaal in te zetten is voor de verwerving van taal.
Kinderen met gehoorverlies leren daardoor minder makkelijk ‘per ongeluk’ woorden (=impliciet/incidenteel leren). Daarom moeten ze een nieuw woord vaker horen dan hun goedhorende leeftijdsgenootjes voordat taal geleerd wordt.

Bij leerlingen met een taalontwikkelingsstoornis

Zij hebben moeite met het onderscheiden van klanken en met het opdelen van woorden in klanken (hakken). Ook hebben zij vaak problemen in her herkennen van rijm en het manipuleren van klanken.

Hoe zwakker de fonologische vaardigheden zijn, hoe meer risico de leerling met TOS loopt om leesproblemen te ontwikkelen.( Parigger & Rispens 2021)  

Ook speelt het zwakke korte termijngeheugen voor met name fonologische informatie een risicofactor bij het leren lezen en spellen bij kinderen met een TOS.
Om een woord goed te decoderen moet een kind alle klanken in de juiste volgorde onthouden.
Om betekenis aan een zin te kunnen geven moeten alle woorden in de juiste volgorde worden onthouden. Het geheugen speelt op woord-, zins- en later op tekstniveau een belangrijke rol.
( Verboom & Weerdenburg 2013)
Voor kinderen met een TOS is dus ook  het impliciet aanbieden van klanken en het manipuleren met die klanken en woorden niet voldoende. Zij leren het niet vanzelf of zoals boven gezegd “per ongeluk”.
Er moet bij hun niet gewacht worden tot ze zelf interesse gaan tonen.
De voorschotbenadering, het manipuleren met klanken(auditief) en dit visueel ondersteunen met visuele letters en gebaren moet dus bij leerlingen met een TOS expliciet worden aangeboden vanaf groep 1!

 Wat kun je doen in de klas?

 Leerkrachten wordt geadviseerd om bij kinderen met een TOS in groep 1 en 2 het ‘Protocol Preventie van Leesproblemen groep 1 en 2’ te volgen.
Dit biedt handreikingen om kleuters die achterblijven in hun taalontwikkeling vroegtijdig te signaleren en deze kinderen effectief spelenderwijs te begeleiden. Klik hier voor meer informatie.

Stimulering van geletterdheid bij kleuters is cruciaal om ze voor te bereiden op een goede start in groep 3 en om leesproblemen op latere leeftijd zo veel mogelijk te voorkomen.
Naast vrij spel moet er daarom doelgericht gewerkt worden aan de mondelinge taal, de woordenschat en de beginnende geletterdheid.
In het handboek stimulering geletterdheid “Liefde voor letters en lezen” van Hetty van den Berg, Irma Land & Iris Meijsing. (2019) vind je inspiratie bij alle tussendoelen van beginnende geletterdheid.
Klik hier voor meer informatie.

 

Leerlingen met fonologische problemen voorbereiden op het leesproces, hoe dan?

 

Wat kun jij doen in de groep?

  • Veel herhalen. Maak er een dagelijkse routine van met vaste handpoppen of symbolen die steeds weer terugkomen. Gebruik bijvoorbeeld de CPS map “fonemisch bewustzijn” als leidraad hiervoor.
  • Pas de mondelinge instructie aan door er visuele hulpmiddelen zoals klankgebaren aan toe te voegen. Zorg dat die klankgebaren continu in beeld blijven, bijvoorbeeld op de letter/taal-muur.
  • Zorg voor een multi-sensorische input, voel de klank in je keel, op je wang, kijk naar het letterbeeld, luister naar het geluid en voel de vorm in zand of op schuurpapier. Bied vanaf begin groep 1 altijd de klank, de letter en het gebaar samen aan als drietal. 
  • Hardop denkend dingen voordoen (modelen), zoals het hakken van klanken of luisteren naar woorden.
  • Zorg voor een duidelijke structuur en veiligheid in de klas. De leerling met TOS zal aak dingen opnieuw moeten horen, geef het die taaltijd en denk ook aan de verwerkingstijd. Tel tot 10 wanneer je iets vraagt, maar geef de leerling ook de veiligheid om zijn spraak en klanken te oefenen. Nier verbeteren maar goed voordoen dus.
  • Zorg voor een goede plek in de klas, zorg dat het kind de taal- of lettermuur goed kan zien om nog even op te spieken bijvoorbeeld bij klankspelletjes.
  • Zorg er ook voor dat het jouw mondbeeld goed kan zien en lezen en articuleer zelf zo duidelijk mogelijk.

Lees hier meer over het gebruik van deze CPS map in de klas. 

 

In die map worden de 10 onderstaande vaardigheden

beschreven.

  1. luisteren
  2. zinnen en woorden
  3. rijmen
  4. klankgroepen
  5. isoleren van klanken
  6. begrijpend luisteren
  7. letterkennis
  8. auditieve synthese van klanken
  9. auditieve analyse van klanken
  10. manipuleren van klanken

Conclusie:

Wanneer je werkt met leerlingen met een TOS of slechthorendheid is het ontwikkelen van het fonemisch bewustzijn niet iets wat je aan het toeval kunt overlaten. Het vraagt om een doelgerichte aanpak met een vaste routine. Je moet niet wachten tot ze “er aan toe zijn”, want dan ben je vaak te laat en kunnen er op latere leeftijd lees- en/of spellingproblemen ontstaan
Door het zwakkere werkgeheugen voor klanken en het zwakke taalgevoel zijn deze leerlingen veelal afhankelijk van het aanbod op school.
1 keer in de week bij een taalcircuit oefenen met klanken is niet voldoende voor deze leerlingen. Meedoen met de dagelijkse taalkring is vaak ook niet voldoende, omdat ze daar altijd zullen proberen de beurt te ontlopen. Je vraagt ze immers iets wat voor hen het moeilijkst is.
Deze leerlingen moeten er zelf actief mee aan de slag gaan, je moet ze dus bewust hiermee laten oefenen heel vaak en in veel verschillende vormen.
Het correct en vloeiend leren lezen en spellen is hiervan afhankelijk. En daar mee is dus ook het schoolsucces van deze leerling sterk afhankelijk van jouw aanbod in de klas.

 

Ga jij vanaf morgen aan de slag met deze tips?

Stel gerust je vragen hieronder in een reactie. Ik probeer ze zo snel mogelijk te beantwoorden.

Heb jij nog meer tips? Ik hoor ze graag.

 

Technisch lezen in een doorlopende lijn

Technisch lezen in een doorlopende lijn

Technisch lezen, hoe doe je dat?

In deze review vertel ik jullie meer over het onderwijsboek van het jaar 2020 van Marita Eskes;
Technisch lezen in een doorlopende lijn.
Het boek heeft met recht de subtitel: Een praktisch handboek voor de basisschool.
Want dat is het ook. Het boek staat bomvol praktische tips en mooie kijkjes in de praktijk van elke dag zodat je als lezer meteen  de connectie voelt en je inspiratie krijgt om dit de volgende dag toe te gaan passen.

 

Want Technisch lezen in een doorlopende lijn, hoe doe je dat eigenlijk in de praktijk? 

Een praktisch handboek voor de basisschool

Dit boek beschrijft op praktische wijze waarom goed leren lezen van belang is. 
Marita (what’s in a name  ) beschrijft op een duidelijke manier, vaak puntsgewijs, wat je in jouw lessen en jouw klas kunt aanpakken om van iedere leerling een goede lezer te maken.

Ze geeft met voorbeelden uit de praktijk en onderzoeksresultaten als onderbouwing duidelijk aan dat er nog veel winst behaald kan worden in de Nederlandse klassen.
En ze doet dit op zo’n inspirerende manier, dat je niet anders kan dan dit herkennen, knikken en doorlezen.
Heb je dit boek eenmaal geopend, dan is het lastig om het weg te leggen omdat er in ieder hoofstuk wel iets te halen valt. Zeker wanneer je met meerdere leeftijden of doelgroepen werkt is dit boek volgens mij een verplicht naslagwerk  in jouw persoonlijke bibliotheek.

De opbouw van het boek

De schrijfster begint eerst met een onderbouwd en helder verhaal over het belang van geletterdheid.
Ze beschrijft hoe technisch lezen zich verhoudt tot andere taalvaardigheden en wat de leerlijn technisch lezen eigenlijk inhoudt.
Daarna besteedt ze een compleet en zeer interessant hoofdstuk aan het didactisch handelen van de leerkracht. De rol van de directe instructie, het EDI model en het GRRIM-model worden toegelicht aan de hand van praktijkvoorbeelden en worden vervolgens met wetenschappelijke onderzoeken onderbouwd.

De rol van de instructie, het belang van een stevig basisaanbod, de rol van differentiatie en de diverse onderdelen van een goede leesinstructie worden uitvoerig beschreven in dit derde hoofdstuk.

Marita Eskes benoemt en bespreekt bijvoorbeeld de volgende onderdelen van een goede leesinstructie: 

  • Doelgerichtheid
  • Modeling
  • Herthaald lezen
  • Samen hardop lezen
  • Goed klassenmanagement
  • Feedback

Het boek maakt deze onderdelen inspirerend omdat alles steeds met een praktijkvoorbeeld wordt toegelicht.

Voor alle groepen een doorlopende leeslijn

Persoonlijk werd ik erg blij na het lezen van het hoofdstuk over groep 1-2 en de voorbereidende leesvaardigheden. Hier laat Marita Eskes alle tussendoelen voor beginnende geletterdheid nog eens uitgebreid aan bod komen. Opnieuw aangevuld met mooie praktijkvoorbeelden en een lijstje met handige tips en overzichten.
De rol van het fonologisch en fonemisch bewustzijn, de opbouw in moeilijkheid en de rol van de leerkracht komen uitgebreid aan bod.  Met 10 tips voor het scheppen van een rijke leesomgeving en 10 tips rondom het didactisch handelen van de leerkracht lees je er vlot doorheen. Ook de diverse observatie-instrumenten komen voorbij.

Voor de overdracht naar en de leeslijn in groep 3 is in een  apart hoofdstuk ook ruim aandacht . Vooral de rol van de leerkracht versus de methode komt hier uitgebreid aan bod, wat een aantal mooie tips en handvatten oplevert om te gebruiken bij leerlingen waar het misschien niet zo vanzelf gaat.
Met opnieuw 10 tips voor de risicolezer wordt je als begeleider van leerlingen met leesproblemen goed geïnspireerd om de leeslessen te perfectioneren.
Voor groep 4-5-6 en voor groep 7-8 is een apart hoofdstuk ingeruimd. Want technisch lezen houdt niet op bij groep 6 stelt Marita Eskes. Juist dan is de leesmotivatie, het onderhoud en de uitbreiding van het leesonderwijs nog steeds een belangrijk en onmisbaar onderdeel van het totale lesaanbod.

 

Onderwijskundig leiderschap en leesbevordering

In de laatste twee hoofdstukken vertelt Marita Eskes over het belang van een professionele schoolcultuur met visie op leesonderwijs en geeft zij het belang aan van interne expertleerkrachten voor het goed monitoren van leesopbrengsten, observeren van lessen en opbrengstgericht werken aan leesattitude en leesbevordering op school.

 

Mijn mening

Als begeleider van TOS leerlingen kom ik vaak leerlingen met fonologische problemen en/of leesproblemen tegen op de basisschool. Mijn rol is dan niet alleen om die leerling te helpen, maar ook om te observeren wat er tijdens de leeslessen gebeurt in de klas. Dit boek helpt hierbij.
Met de downloads die je op de site van PICA kunt vinden kun je een leesles goed observeren in groep 1-2, groep 3 of hoger.
Door middel van het format kun je samen met de leerkracht zien waar nog meer effectieve leestijd in een les gebracht kan worden en waar je de leerling extra moet aansturen of herhaalde instructie kunt geven.
Met behulp van het boek kun je samen met de leerkracht kijken welke tips passend zijn bij zijn of haar aanpak en bij de hulpvraag van de leerling.
Zelf heb ik dit al een aantal keer ingezet. Soms geeft het eye-openers, maar vooral geeft dit telkens weer motiverende en inspirerende leeslessen voor alle betrokkenen.
En met steeds weer de extra aandacht (10 tips) voor de risicolezer, kan ik als cluster 2 begeleider in dit boek ook voldoende inspiratie vinden voor mijn eigen leerlingen.
Het belang van een goede leesstart met een leerlijn die van decoderen naar vlot en vloeiend lezen leidt is met behulp van dit boek zeker duidelijk gemaakt.

 

Onderwijsboek van het jaar

Het boek Technisch lezen in een doorlopende lijn van Expertis onderwijsadviseur Marita Eskes is uitgeroepen tot Onderwijsboek van het Jaar 2020.
Het boek Bordwerk en aantekeningen van Marcel Schmeier, eveneens adviseur bij Expertis Onderwijsadviseurs, sleepte de tweede plaats in de wacht. 
Over dit boek schreef ik al eerder hier een review.

De prijs is in het leven geroepen door de Landelijke Beroepsgroep Begeleiders Onderwijs (LBBO). Ieder jaar kiezen LBBO-begeleiders welk onderwijsboek het meeste van waarde is geweest voor het onderwijs.
Marita Eskes

Marita Eskes

Auteur

Marita Eskes heeft gewerkt als leerkracht, leescoördinator en remedial teacher in het basisonderwijs. Ze hielp leerlingen om hun leesvaardigheid te vergroten en het plezier in lezen weer terug te vinden. Inmiddels is Marita senior adviseur taal-/lezen bij Expertis

Zij deelt vol passie haar praktijkervaringen met de scholen die ze begeleidt en helpt hen om kennis uit onderzoek naar de werkvloer te vertalen.

Technisch lezen in een doorlopende lijn
Een practisch handboek voor de basisschool
Doelgroep:   po
Uitvoering:  paperback
Formaat:     A4
Omvang:     299 pagina’s
ISBN           9789492525918
Auteur:      Marita Eskes

Via deze  link vind je ook de gratis downloads bij dit boek.

Heb jij het boek al gelezen?

Laat in een reactie weten wat jij ervan vindt en hoe je het gebruikt bij jouw doelgroep.

Wil jij creatief aan de slag met taal en digitale tools?

Bekijk dan al mijntrainingen in de Digitaalspeciaal Online Academy!

Volg vanuit je eigen huiskamer op jouw eigen tempo en tijdstip mijn online trainingen en masterclasses.

Via deze mailinglijst ontvang je meteen een kortingscode waarmee je kortingen kunt krijgen tot 50%!
Ook ontvang je als eerste het laatste nieuws over de Digitaalspeciaal Online Academy.

Bedankt! Je bent succesvol ingeschreven. Ik beloof je dat ik je niet ga spammen, wil je echter toch uitschrijven dan kan dat natuurlijk altijd onderaan elke mail. Bij Gmail en Hotmail komen mijn mails vaak in SPAM terecht. Wil geen enkele mail missen? Voeg mijn mailadres dan toe aan jouw lijst met vertrouwde contacten of bij Gmail aan de mailbox Primair. Groet, Marita

Pin It on Pinterest